81 وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ فَإِذَا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا
Алар: «Биз баш ийебиз» – дешет. А качан сенин алдыңдан чыгып кетишкен соң алардын бир тобу сен айткандан башканы түн ичинде сырдашышат. Аллах алардын эмнени түн ичинде сырдашып жаткандарын жазып коет. Алардан жүз үйрү! Аллахка тобокел кыл! Өкүлдүккө Аллах Өзү жетиштүү.
a. Буйургандан.
82 أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا
Алар Куран жөнүндө ой жүгүртүшпөйбү?! Эгер ал Аллахтан башканын сөзү болгондо, анда алар Курандан көптөгөн карама-каршылыктарды табышаар эле.
a. Курандын маани-маңызы тууралуу.
83 وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلَّا قَلِيلًا
Качан тынчтык, же коркунуч кабар жеткенде, алар аны жарыйа кылып жиберишет. А эгерде алар бул тууралуу пайгамбарга, же өздөрүнүн жетекчилерине билгизгенде, алардан кабардын чоо-жайын анык билишмек. Эгерде силерге Аллахтын жоомарттыгы менен мээримдүүлүгү болбогондо, анда силердин көпчүлүгүңөр шайтандын артынан ээрчип кетмексиңер.
a. Башкаларга жайбай туруп. b. Иштин чыныгы ал-абалын түшүнүшөөр эле.
84 فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا
Аллахтын жолунда согушкун. Бул сенин өзүңө гана жүктөлөт. Ага момундарды да үндө! Мүмкүн Аллах каапырлардын зыйанын токтотот. Анткени Аллах күч жагынан да, жазалоодо да баарынан күчтүү!
85 مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْهَا وَمَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتًا
Ким бирөөнү жакшылык иштеринде колдосо, ага андан алуучу үлүш тийет, а ким жамандык иште көмөктөшсө, ага андан болгон жазадан үлүш тийет. Акыйкатта, Аллах бардыгынын үстүнөн кудуреттүү.
86 وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا
Качан силерге салам берилсе, силер алардын саламынан жакшыраак алик алып саламдашкыла же анын өзүн эле кайтаргыла. Акыйкатта, Аллах ар бир ишти Эсептөөчү.
a. Исламда саламга өзгөчө көңүл бурулат. Анткени салам адамдардын ынтымагын, жакшы санаалаштыгын, биримдигин камсыз кылат. Саламдашуу сүннөт. Ага жооп кылуу ваажип (милдет).
87 اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا
Аллахтан башка кудай жок. Акыйкатта, болору шексиз болгон Кыйамат Күнүндө Ал барыңарды чогултат. Аллахтын сөзүнөн да сөзү чын ким?
88 فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا
Силер эмнеликтен эки жүздүүлөргө байланыштуу эки топко ажырап кеттиңер? Аллах аларды кылган иштери үчүн төмөнгө кагып салган. Ырас эле силер Аллах адаштырып койгондорду түз жолго салууну каалайсыңарбы? Анткени Аллах кимди түз жолдон чыгарса, ал үчүн туура жолду таба албайсың.
89 وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوَاءً فَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ حَتَّى يُهَاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا
Алар өздөрү каапыр болгон сыңары эле силердин да каапыр болуп жана каапырлыкта окшошуп калууңарды каалайт. Аллах жолуна көчкөнгө чейин алардын ичинен дос күтпөгүлө! Эгер артка кайтышса, анда аларды туткундап алгыла да, тапкан жериңерде өлтүргүлө! Алардын ичинен дос да, жардамчы да албагыла!
a. Ыйманга келгенче. b. Бул эки жүздүүлөргө карата айтылган. Анткени, алар исламды кабыл алдык деп койушуп, кийин андан баш тартуу менен чектелип калбастан, мусулмандарга каршы душман болуп чыгышкан.
90 إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ أَوْ يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا
Бирок алар баш калкалоо издеп силердин жана алардын ортосунда тынчтык келишими түзүлгөн элге барса же алар силерге каршы, же өздөрүнүн коомуна каршы согушууну каалабай көкүрөктөрү кысылган абалда силерге келсе (тийбегиле). Эгер Аллах кааласа силердин үстүңөрдөн аларга бийлик бермек да, алар силер менен согушууга чыкмак. А эгер алар силер менен согушпастан артты көздөй чегинип, же силерге элдешүүнү сунуш кылса, анда Аллах силердин аларга каршы согушууңарга тыйуу салат.
a. Мусулмандар мусулман эмес мамлекеттерде баш калкалап, качып жүргөн эки жүздүүлөрдү өлтүрүүгө тийиш эмес болгон. Эгерде ал мамлекет мусулмандар менен тынчтыкта жашоо жөнүндө келишимге келишкен болсо. Ошондой эле, эгер качкын мусулмандарга каршы душмандык иш-аракеттерин токтоткон болсо.
91 سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّ مَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا
Силерден да өздөрүнүн элинен да коопсуздукта болууну каалашкандарды көрөсүң. Алар ызы-чууга кабылган сайын, баштарын төмөн салышат. Эгер алар силерден оолак кетпесе, же тынчтыкка келишпесе, силерден колдорун тартышпаса, анда аларды кармап алып, тапкан жериңерде өлтүрө бергиле! Биз силерге алардын үстүнөн ачык далил келтиребиз.
a. Булар эки жүздүүлөрдүн арасынан ашынган кара санатай, арамза кишилер. Алар эки жактын тең ишенимине кирип алып, анан кай тарабы күчтүү болуп баратса, ошол жагына өтө качып, берки тарап менен согушууга дайар кишилер.
92 وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا
Силерге момундар момундарды каталык менен гана болбосо өлтүрүүгө тыйуу салынат. А ким эгер каталык менен өлтүрүп алса, ал адам мусулман кулду эркиндикке чыгаруу жана туугандарына бериле турган кун төлөөгө тийиш. Бирок алар кечирип жиберишсе (төлөбөйт). Өлтүрүлгөн силерге душман элдин арасынан келген болсо, анда өлтүргөн адам бир мусулман кулду азаттыкка чыгарууга милдеттүү. А, эгер ал (өлтүрүлгөн) силер менен тынчтык келишим кылган элден болсо, анда өлгөндүн туугандарына кун төлөп, бир мусулман кулду азаттыккачыгарууга тийиш. Эгер өлтүргөн адам кулду таба албаса, анда Аллахтын алдында тообо кылган катары үзгүлтүксүз түрдө эки ай бойу орозо тутууга тийиш. Акыйкатта Аллах Билүүчү, Даанышман.
a. Мисалы: согуш учурунда билбей калып, же башка бир учурларда да байкабастан өлтүрсө. b. Өлүктүн мураскерлери. c. Кун төлөө исламга чейин жүз төө болгон. Бул эреже ислам келгенден кийин деле сакталып калган. d. Мураскерлер. e. Каапыр. f. Же күңдү. g. Мураскерлерине.
93 وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا
А эгер ким мусулманды атайлап өлтүрсө, анын жазасы Тозок. Анда түбөлүк калат. Ага Аллахтын ачуусу келип, Анын каргышына калат. Ага улуу азап дайардап койот.
a. Тозокто.
94 يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا
Эй ыйман келтиргендер! Силер качан Аллахтын жолуна (согушка) жүрүш жасасаңар, анда (алгач душманды) аныктагыла! Силер менен саламдашканга бул дүйнө жашоосундагы ырахатты көздөп: "Сен мусулман эмессиң", – деп айтпагыла! Албетте, Аллахтын алдында көп олжолор, табылгалар бар. Силер да мурун ушундай болгонсуңар, бирок Аллах силерге өз мээримин көргөздү. Ошондуктан силер баамчыл болгула. Акыйкатта, Аллах силердин эмне кылып жатканыңардан кабардар.
a. олжону
95 لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا
Дин үчүн болгон согушта катышпай үйүндө олуттуу себепсиз калгандар Аллахтын жолунда өзүнүн малы жана жаны менен күрөшүп жүргөндөргө тең эмес. Аллах жолунда өзүнүн малы жана жаны менен күрөшүп жүргөндөрдү бир себеп менен үйүндө отуруп калгандардан бир даража жогору кылды. Аллах эки топко тең бейишти убада кылды жана күрөшкө чыккандарды себепсиз үйүндө отуруп калгандардан улуу сооп менен (артык) улуу кылды.
a. Олуттуу себепсиз эле ар кандай шылтоолор менен согушка барбай калгандар.
96 دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا
Андан даражалар, кечирим жана ырайым (болгон). Аллах Кечиримдүү, Мээримдүү!
a. Аллахтан.
97 إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا
Акыйкатта, өзүнө-өзү зулум кылгандарга, алардын жанын алып жаткан периштелер: «Силер денеңерде кандай абалда болгон элеңер?» – деп сурашат. Алар: «Биз жер үстүндө алсыздардан элек», – деп жооп беришет. Периштелер: "Силер башка жакка көчүп кетишиңер үчүн Аллахтын жери силерге кенен эмес беле?" - дешет. Булардын баруучу жайы - Тозок. Ал – кандай гана жаман жай!
a. Каапырлардын жеринен башка жакка.
98 إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا
Бирок жол таап, айла-амал кылууга чамалары жетпеген алсыз эркектер, айалдар, жаш балдар эле.
a. Булардын баарынын олуттуу себептери болгондуктан күнөөкөр болущпайт.
99 فَأُولَئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا
Аларды Аллах балким кечирээр. Анткени Аллах Кечирүүчү, Боорукер!
100 وَمَنْ يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُرَاغَمًا كَثِيرًا وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا
Ким Аллахтын жолунда көчкөн болсо, ал жер үстүндө көптөгөн жайларды жана ырыскы табат. А ким Аллахтын ыраазылыгы жана Анын элчиси үчүн үй-жайын таштап көчкөн болсо, анан жолдо өлүмгө учураса - анын сыйлыгы Аллахтан болот. Анткени Аллах Кечиримдүү, Мээримдүү.